En Az Saçma Ama Aşırı Saçma Mühendislik

Okuyanı korkutabilir saçma bir kısımla "ev almama serisi"ni devam ettirmek isterim. Sorumuz şu: "Gelecek 50 yılda en az bir kere aşılma ihtimali yüzde 10" olan ivme ne demek? Neden bununla ilgileneyim diyebilirsiniz, haklısınız; evinizi bu kabule göre tasarlıyorlar, ister bilin ister bilmeyin, bana ne, karar sizin.

Eviniz kazara depreme dayanıklı tasarlanıyorsa, tasarlamak için yukarıdaki haritadaki ivmeleri kullanıyorlar ve bu harita sorumuz olan kabul ile hazırlanıyor; Bilal için tekrarlayayım dedim.

50, binanızın 50 yıl kullanılacağının kabulü; %10 ihtimal de ekonomik olsun diye yapılmış bir kabul. Mesela "en az %5 ihtimalle aşılacak" desek, daha büyük bir ivme ile hesaplardık binanızı, daha pahalıya mal olurdu; "%20 ihtimalle aşılacak" desek, daha küçük bir ivme ile hesaplardık ama o zaman da o kadar güvenli olmazdı. Bunları hep %10 ile karşılaştırıp söylüyorum. Neden %10? Valla bence de çok bilimsel vs. değil; ben olsam buçuklu bir sayı verirdim, salladığım belli olmazdı, 10 ne? 50 yılın da bilimselliği yok, bu da buçuklu değil.

Neyse, peki bu matematiksel olarak ne demek, ne işimize yarıyor bu kabul? Gelecek 50 yılda en az bir kere aşılma ihtimali %10 dediğimizde otomatik olarak şunu demiş oluyoruz: %90 olmaz. Yani %10 olur, %90 olmaz.
Yeni soru şu: 50 yıl boyunca her yıl ne kadar şanslı olmalıyız ki %90 ihtimalle o ivme aşılmasın? Her yıl gerçekleşmeme —gerçekleşme değil bak gerçekleşmeme— ihtimali x olsa, 50 tane x’i çarpınca (x⁵⁰) 0,90 bulalim ki 50 yılda gerçekleşmeme ihtimali 90% olsun.
-Bilal, anlamadiysan geri dön bir daha oku.

x⁵⁰ = 0,90 ise burada x=0,9979 çıkar. Yani bir yıl boyunca o ivmenin gelmeme ihtimali %99,79; e gelme ihtimali de %0,21 oluyor.
-Çıkartma yaptık Bilal.
Bir olayın bir yılda gerçekleşme ihtimali %0,21 ise (0,21 / 100), o olay olasılık olarak yaklaşık 475(10000/21) yılda bir tekrarlanır. Bir önceki yazıda uzun uzun konuştuğumuz 475 buradan geliyor, haritadaki 475 de burdan geliyor. Buraya kadar anladıysanız aşırı tebrikler; kolay zaten, bir şey yok. E ne olmuş, hani ivme falan, diyebilirsiniz, demelisiniz. Buraya kadar ivmelik bir şey yoktu; ulaşmak istediğimiz kabullerimizle "Acaba kaç yılda bir tekrarlanır lan bu?" sorusunun cevabıydı, bulduk: 475. Devam ediyorum ivme için:
Oraya buraya, ama tabii ki sonsuz sayıda olamayacak şekilde, ivme kayıt ölçerler yerleştiriyorlar. Mesela Sultanahmet'in ortasında olsun bir tanesi. Buradaki ivme kayıtları her yerden kaynaklanıyor olabilir. Yunanistan'da aşırı büyük bir deprem olsun, burayı sallar; Kocaeli'nde deprem olsun, burada yine titreşim olur; Beşiktaş gol atar, titreşim olur; Bursa'dan gol haberi mi var, o da; hepsini kaydediyorlar.

Buradaki ivme kayıtlarını yıllarca tuttuklarını düşünün ki öyle de yapıyorlar, ellerinde de şöyle bir şey oluyor:
x ivmesi her 10 yılda bir tekrarlıyor,
y ivmesi 40 yılda bir tekrarlıyor,
z ivmesi 80 yılda bir tekrarlıyor gibi gibi,
Sonra bu değerleri grafiğe çizip "475 yılda acaba nerede kesişiyorlar lan" diye bakıp, kesiştiği ivme değerini buluyorlar; o işte Sultanahmet'te bizim kayıt aldığımız yerde gelecek 50 yılda en az bir kere aşılma ihtimali %10 olan ivme oluyor. Yöntemdeki bir sorun; koskoca dünya tarihinin son ne bileyim 100 yılının falan kayıtları var, ondan öncesi yok. Toplam 100 yıllık kayıt ile 475 yıllara ışınlanmak saçma bence. Peki neden bu kadar çok kabullü, bu kadar saçma bir şey yapıyoruz, elimizde daha az saçma bir yöntem yok ve depremlerin ne zaman olacağını hesaplayamıyoruz, ondan.

Bu yöntemdeki bir sorun da depremlerin birbirlerini tetikleme etkisini tamamen dışarıda bırakması. Belki bir yıldan kısa aralıklarla büyük bir deprem doğu, bir deprem de batıda olacak ve Sultanahmet'i aşırı kıpraştıracak; yöntemimiz bu ihtimali içermiyor. Ama dediğim gibi; yöntem hadi saçma olmasın zorlama ama tahmin için elimizde daha az zorlama bir yöntem yok.